Kamu duyuruları, celpler, kralın özel kaleminden gelen mektuplar, Kent tarihî belgeleri bölümlerin başlarına koymuş, kurguya gerçeklik ayarı. “Yazarın Notu” var sonda, anlatıyor, Agnes Magnúsdóttir’in hikâyesini değişim öğrencisi olarak İzlanda’ya gittiği zaman öğrenmiş, yıllar boyunca araştırma yapmış, kilise kayıtlarına filan ulaşmış işte, ulaşabileceği ne varsa, kurgulamış. Agnes’in yanında kaldığı, anlatının merkez noktasını oluşturan aile, rahipler, hepsi kayıtlarda yer alıyor hatta rahiple muhabbetleri, rüya bahsi gibi detaylar da varmış. Karakterlerin yüksek okuryazarlığından kasıt dönemin teolojik bilgilerine hakim olmak diye anlıyorum, İzlandalıların okuryazarlık oranı 18. yüzyılın sonlarından beri neredeyse üniversite düzeyindeymiş Kent’in belirttiğine göre de olay örgüsünü biçimlendiren karakterlerin davranışlarına bakarsak önyargılarını azıcık olsun kıran şey Agnes’in sıkıntılı bir doğumu kolaylaştırması, doğrudan eylem yani, halk bilgisinin geçerliliği bariz, dolayısıyla dönemin formal eğitiminin, eğitimin topluma yansımasının bahse değer bir yanı yok, en azından kırsalda, yüksek öğrenim yaygınlaşmış değil. Nedir, rahip gelir, ev ahalisini sınavdan geçirir, dinî bilgilerinin sağlamlığını tespit eder, bitti. Natan’ı cadı diye yaksalar yakarlar mesela, adamın elindeki tıp kitabına, sahip olduğu sağaltma bilgisine şeytan icadı olarak bakıyorlar, geyiği bile çıkmış, aslında “Satan” olacakmış da “Natan” koymuşlar adını, ayrıca kızıl saçlı olması da manidarmış. Cücelik, kızıllık, iblislerle daha yakından ilişki kurulamaz dönemin genel kanısına göre. Natan milleti tedavi etmek için adanın kuzeyini dolanıp duruyor üstelik, hayatını kurtardığı insanların arkadan neler söylediklerini bilmiyor değil, zeki bir herif de hem geçimini sağlayacak hem azıcık insan sevgisini koruyacak, ölen sevgiden gelecek para yok. Neyse, sözü geçen çiftliklerin çoğu günümüzde de varlığını sürdürüyormuş ve insanlar Agnes’in “acımasız bir cadı, bir cinayet kışkırtıcısı” olarak mimlenmesine karşı çıkıyorlarmış artık, yani herhalde öyle Kent’in yorumunu okuduktan sonra, yoksa baktığı kaynakların bir bölümünde Agnes kötüleniyormuş. Bu noktada Kent’in 1800’lerin başındaki İzlanda’yı nasıl alımladığı, daha önemlisi nasıl yansıttığı önem kazanıyor, kurguda anakronizmden söz edebilir miyiz mesela, dağ tepe aşıp çiftliğe doğru yürüyen karakterin iç monologları Kent’in yansıttığı düşünce dizgelerine sahip miydi, kısacası insanlar nasıl düşünüp davranırlardı ve Kent karakterlerini nasıl düşündürüp hareket ettiriyor, hani madem tarihî bir gerçekliği kurguya sokalamak var, sosyal bilişselliği 200 yıl ileriden işletince arızanın çıkıp çıkmadığı kurcalanmalı ki yorumun sınırları açığa çıksın. Olay belli, Natan’la Pétur öldürülmüşler, çiftlik yanınca geriye kemikleri kalmış, İzlanda o yıllarda Danimarka’ya bağlı olduğu için kral idam cezalarını onaylamış, Fridrik’le birlikte Sigríður da suçlu bulunmuş ama Sig’i affetmiş kodamanlardan biri, ölen eşine benzettiği için. Frid başka bir yere gönderiliyor, Agnes’i bölge kolluğundan birinin, bizim ailenin yanına yolluyorlar infaz tarihine kadar, göz önünde duracak, çiftlik işlerinde çalışacak. Tanrı’nın yoluna geri dönmesi lazım, tercih hakkı sunmuşlar, genç Tóti’yi seçmiş Agnes, gerekçesini öğreneceğiz. Agnes çocukluğunu ve gençliğini geçirdiği yerlere dönüyor, anne Margrét başta oldukça mesafeli elbet, Lauga aralarında en katısı, Steina çocukluğunda kendisine yardım eden Agnes’i iyi biri olarak hatırladığı için kardeşi kadar katı değil, yelkenleri indiren ilk o olacak, kolluk Jón’sa ideal uzaklıkta duruyor diyelim. Arada Tóti gelecek, Agnes’in karşısında yavru kedi gibi kalacak, ortalamaya göre zekâsı oldukça yüksek olan Agnes’in neden şeytanlaştırıldığına kanıt ama tek değil, Natan’dan öğrendiklerini uygulayarak otacılık yaptığı için de başı derde girer. Zaten ölüm cezasına mahkum olduğu için varmıyorlar üstüne, yoksa bir yerde belli bir süre kalsa önce dışlanır, sonra başı belaya girer. Çerçeve bu, Kent’in kısıtlı veriyle içi nasıl doldurduğuna bakalım, mesela ailenin yanında kalma kararını alan bölge komiseri bunun daha, duraksıyor, ekonomik olacağına karar verdiklerini söylüyor. Elbet konunun muhtarı değilim ama sezgim böyle bir konuşmanın gerçeklikten fırlayıp gideceğini söylüyor, dolayısıyla nerede bu nitelikte bir diyaloğa, davranışa rastlasam yüzüm ekşidi. Kıyaslayabileceğim bir kaynak, Halldór Laxness’in, örneğin Salka Valka‘daki kurgusuna ikna olmuştum, görece izole bir coğrafyaya özgü yerel sosyal dinamikleri daha derinlikli, gerçekçi bir biçimde yansıtıyordu Laxness. Agnes’in iç monologları, anneyle kızlarının diyalogları, bir şey oturmuyor bunlarda, anlatıcının uzaktan anlattığı bölümler daha iyi, Agnes’in kabul edilme bölümünü alayım: “Birbirleriyle olabildiğince az konuşma çabası ikisini de bitkin düşürmüştü. Ablasının inadından ve aksiliğinden iyice yılan Lauga, annesiyle babasının Blöndal’ın ziyaretiyle ilgili ne söyleyeceklerini düşünmeden edemiyordu. Blöndal’ın verdiği habere Steina’nın gösterdiği nezaketsiz tepki, ailenin toplum içindeki saygınlığını etkileyebilirdi. Otoriter bir adam olan Björn Blöndal, bir kızın efelenerek kendisine kafa tutmasını hoş göremezdi. Ailesinin Blöndal’a ne kadar bağlı olduğunu Steina bilmiyor muydu? Sorumluluklarını başka türlü nasıl yerine getireceklerdi?” (s. 35) Tazminat da veriyorlar aileye, az bir şey olsa gerek, idamda kullanılacak baltanın yapımında üçün beşin hesabı sorulduğuna göre maddi çıkardan başka ne var ailenin elinde, Agnes’in boynu vurulmadan önce Tanrı’nın yoluna dönmesi durumunda cennetin kapılarını aralayabilecekleri inancı. Tóti’de en somut halini görüyoruz bunun, “Onu kurtaracağım,” diye fısıldıyor kendi kendine, kurtulmaya muhtaç olduğu varsayımıyla.
Öyle alımlı bir yanı yok metnin, Agnes hikâyesini anlatacağı koşullar oluşana kadar ev işlerini görüyor, aile üyeleriyle ilişkileri oturuyor iyice, Kınalı Yapıncak seyri. Karakterinde değişim yok, diğer karakterlerin kritik olaylara verdikleri tepkiler dışında iç dünyalarına dair tahlil yok, zaten o doğumdan sonra hikâyesini dinlenmeye değer bulmaları da biraz hızlı, zorluyor o haliyle. Dinlesinler, anlatıyor Agnes, sıradan bir yaşam: babası bilinmiyor da biliniyor aslında, Agnes aşağılanıyor sürekli, kendine çalışacağı bir ev arıyor oradan oraya sürüklenirken. Natan’la karşılaşıyor, ilginç biri adam, Agnes’in zekâsını fark edince bildiklerinin bir kısmını paylaşıyor. Bitkiler, hayvanlar, hastalıklar, tedavi yöntemleri, seks. Agnes’in pek bir seçeneği yok başta, Natan kendini nasıl yansıttıysa kabul ediyor, zaman içinde ortaya çıkan gerçeklerden ötürü acı çekse de Natan’dan kopamıyor, çiftlikten kovulmasına rağmen uzaklaşmıyor mesela. Frid’le Natan’ın ilişkileri tuhaf, Sig’le nasıl ilişkilendiği tahmin edilebilir fakat güç zehirlenmesinden ötürü başına gelecekleri görememesi ilginç bu durumda. Frid gayet yapılı, bir iki kez Natan’ın üzerine yürümüşlüğü var ve en önemlisi Sig’e âşık, Natan’ın kızla yattığını biliyor veya bilmiyor, bunun dışında adamın paralarına göz diktiği biliniyor. Natan kendi sonuna doğru koşuyor kısacası, nasıl bir motivasyonla koşuyor, orasını bilmiyoruz. Anlatıcı dokunmuyor, Agnes sadece poligaminin verdiği sıkıntıyı anıyor, Natan tam bir kara delik gibi çekiyor herkesi ve cevherini göstermiyor. Nihayet Frid hamlesini yapıyor, Agnes son darbeyi indiriyor. Gerçi Frid’i fişteklediği bölüm de var, Nathan yaşadıkça Sig’le bir araya gelemeyeceklerini söylüyor Frid’e, manipülasyonda bir dünya markası. Karşılıklı oyunlar oynuyorlar Natan’la, sonunu biliyorlar. Agnes hikâyesini bitiriyor, zamanı gelince idam edileceği alana gidiyor, yolda klişe diyaloglar, ağlamalar, bilmem ne. Agnes hatırlanmak değil yaşamak istediğini söylüyor, Margrét deli kederli, “kızım” diyor Agnes’e, Tóti dua etmek isteyip istemediğini soruyor son anda bile. Yeşilçam filmi havasında final, baltanın sesi semada yankılanıyor, resmî evrakta iki suçlunun da idam edildiği belirtiliyor.
İyi fikir, kötü uygulama, şöyle bir bakıp geçilir diyeceğim.
