Hız tatmanın bağlam farkından türetilecek yorum başlı başına makale olur, değinip geçeyim. Will’le Hand’in Dakar’da bir süre takıldıkları Raymond’ın ataları Şili yerlisiymiş, inançlarına göre akrabalarını da kafalarında taşıyorlarmış, haliyle bedenlerinde, eylemlerinde, yaşamın her ânında. Aslında sadece akrabaları değil, etkinin yayılmasıyla karşılaşılan her insanın sesi, yanlış veya doğru anlaşılan, hiç anlaşılamayan onca insan, iki dostun oradan oraya koştururlarken karşılaştıkları kim varsa arşivleniyor, sesi kayıt altına alınıyor, Will onca veriyle ne yapacağını bilemediği için kafayı kıracak bir yerde. Neyse, milyonlarca insanın sesi susmak bilmez bir koro oluşturuyor, Hand’e göre fiberoptik kablo topağı ki atom fiziğini de yerel inançları da biliyor Hand, bildiklerini karman çorman edip hikâyeleştirmeyi seviyor, malumat fışkırtırcasına değil de yeriyle zamanı gelince çıkarıveriyor zihninden. Öyle bir konuşmada geçen mevzu bu, normalde hız tatmanın bütün hikâyeye yayıldığı bir anlatı olsa etkisi bunca olmayacak, finalde masaya vuruyor hikâyeyi Hand. Değinip geçemedim, romanın yapısından parçaları ufak ufak anlatıyorum, devam: öyle bir yaşam biçiminde unutmaya yer yok, yerliler her şeyi hatırlamıyorsa da hatırlatacak milyonlarca insan olduğu için, And Dağları evrenlerini biçimlemiş zaten, “dağların ağırlığının farkında olarak” yürüyormuş yerliler, herkes “dağıyla yürüyor”, bilgeliğe sahip, tanrıya ihtiyaç yok. Dağın yüzeylerini daha iyi görebilmek için mi, binlerce yıl önce kuşlara tapıyorlarmış yerliler, kuşların dağı kavrama biçimine sahip olmak isteyip kendilerini boşluğa bıraktıkları için her neslin üçte biri ölüyormuş. Belki de uçuşla ilgili olmadığını düşünmüşler bilgeliğin, sonuçta sırf görsellik olmayabilir mevzu, hava yutmaya başlamışlar hafiflemek için, ardından zıplak olmuşlar. Zıplak. Adları “Zıplayanlar” olarak konmuş, tabii ki İspanyollar tarafından. İşgalciler gelince zirvelere doğru koşmaya başlamışlar, çok hızlı bir koşu, kaçıp toz olmuşlar. Yerleşik değiller, mülkiyet yok, koşmak başlı başına kurtuluş, zafer. Mesaj bırakacaklar kovalayanlara, Hand yüzyılları birleştirip şehre doğru böğürecek: “HIZIMIZI TADACAKSINIZ!” Will’le Hand’in hikâyesine dönelim, anlatı boyunca ülkeleri, şehirleri aşacaklar, yanlarındaki parayı karşılaştıkları insanlara dağıtacaklar, dünyanın farklı noktalarında var olmanın nasıl bir şey olduğunu anlamaya çalışacaklar filan, eylemlerinin dinamiğini inceleyince yerlilerle kesiştikleri nokta sadece hareket biçimi. Özgürlükleri için koşanların yanında bunların özgürlük perspektifi belli bir süre içinde -işlerden güçlerden izin almak bile parçası oldukları dünyadan hiçbir zaman kurtulamayacaklarını gösteriyor- “sevdikleri” insanlara bir miktar para dağıtmakla sınırlı. Yerlerini sabitleyelim bir, yirmilerinin sonundalar, yakın arkadaşları Jack bir süre önce trafik kazasında ölmüş, çocukluk arkadaşları, Will travmanın etkisi altındayken Jack’in depoya kaldırılan eşyalarıyla ilgilendiği sıra bir de ağzı yüzü dağılasıya dayak yiyor kimliği belirsiz kişilerden, bayağı hastanelik oluyor, çıkınca Jack’in tedavisi için bir kısmını harcadığı paradan tamamen kurtulmak istiyor ki birkaç bölümde gördüğümüz arşivi toptan kaldırsın, kurtulsun bütün yaşamını ıstırap kaynağına dönüştüren geçmişinden. Binlerce dolar, sırf bir ampul firmasının kutularında silueti yer aldığı için. Serveti dağıtmak değil mevzu, başta gidecekleri yerleri seçerlerken Moğolistan, Endonezya gibi ülkeler masada, yolculuk sırasında bir ara Türkiye de söz konusu oluyor ama gelmiyorlar buralara, yani az gelişmiş ülkelere gidip eşitsizlik karşısında para üfürücü bir rollenme değil, örgütlenmenin esamisinin okunmadığı yaşamların bireysel ayarı. Hand iki ucu gösteriyor, bir yanda yerliler, diğer yanda paralel evrenlere dair atomlu matomlu anlatı, hani teselliyi orada bulabilmek de var, bu evrende acı çekiliyorsa bir diğerinde, aynı anda var olan diğer Will mutlu mesut yaşıyorsa, yerlilerin milyonlarının ahengini düşünelim, belki de bu hayatta da benzer bir uyum mevcuttur diğer hayatlarla toplamı düşününce. Hand bir noktada sinirleniyor zaten arkadaşına, hayat budur, böyle yürür, Will’in kafasındaki seslerden kurtulup her şeyi olduğu gibi kabul etmesi lazım. Edemiyorsa yolculuğa çıkmak isteyebilir, annesiyle kopuşunu tekrar tekrar üretebilir, geride kalan en yakın arkadaşını yanına alabilir ve dünyayla bağ kurmanın farklı yollarını deneyimleyebilir eksik olanı tamamlamak için. De, tercihlerinin çarpıklığından sömürgeci bilinçleri, sınıf kibirleri diyeceğim neredeyse, açığa çıkıyor ve Amerikalı iki davarın serüvenlerini izler hale geliyoruz. Güzel bir manzara sunuyorsa çocuklar, tamam, para verilir ama çocuklardan birinin abisi yolu tarif ettikten sonra dönüş parası istediyse, alamayacağını anlayıp ısrarcı olmaya başladıysa, yok, tabanvayla dönebilir. Yoksulluk üzerinde sıfır sorumluluk hatta yoksulluğun çeşitli biçimlerde üretilip itelenmesi. Dakar’daydı galiba, iki davarın yerli çocuklarla basketbol oynadıkları sahne: ne bulurlarsa giyiyorlar zaten, videolara baktığımızda Messi veya Ronaldo forması giyen çocuklar görürüz, uluslararası “yardım” kuruluşları ne sağlayabiliyorsa onu giyiyorlar elbet de Will makaraya alır gibi biraz. Salça oluyorlar oyunlarına, eşlik güzel, sonra para verip uzuyorlar. Neye eşlik edebiliyorlarsa, kim gönüllerini hoş tutuyorsa, egzotik tecrübeyi gördükleri yarda çlink, basıyorlar parayı, fiş alabilseler vergi indiriminden de faydalanırlar. Deliverance‘taki şu sahne, en vurucu yerinde kesmişler, çocuğun uzatılan eli sıkmayıp kafasını çevirmesi. Sanatın, sporun, neyse onun kurduğu ortaklık hiçbir mesafeyi aşamaz hatta alt sınıfın bir eğlence tüketiminin nesnesi olması baştan çarpıtır ilişkilenmenin eşitlik niteliğini. Geçtim, genetik bozukluk, besin yetersizliği, yani adamın elinde Epiphone var, çocuk muhtemelen dedesinin kendi yaptığı eski püskü banjoyu çalıyor filan, sahnenin öncesi ve sonrasında yaşananlar şiddetin yaklaştığını, kaçınılmaz olduğunu gösteriyor zaten, Hand’le Will’in “ucuz kurtulduklarını” söyleyebiliriz kıyasla. Dakar Rallisi yakında, Letonya’da kar yağışı dışında bir arıza yok, eh, gelir eşitsizliğini de bizim davarların saçtıkları reklam paraları ortadan kaldıracak işte, dünyanın acayip steril hale gelmesinde Amerikan papeline, küresel kapitalizme teşekkürler. Will’in annesinin eleştirisi çocuğun havaya saçtığı paralarla ilgili, aşağılayıcılık iddiası oldukça yüzeysel, bir iki papellik anahtarlık için yaptıkları pazarlıkla satıcıya 120 papel vermeleri bizimkilerin, fars gibi bir şey açıkçası. Eggers’ın niyetini düşüneyim aşırı yorumdan aldığım yetkiye dayanarak, özeleştiri tamam, nüvesi var ama bu iki orta sınıftan karakterin üfürük acıları anlatının o kadar merkezinde ki kalan her şey karikatür gibi görünüyor. Riga’daki seks işçileri, Dakar’daki çocuklar, kim varsa acıyı dindirmeleri için satın alınmış varlıklara indirgenince, meh, zerre yaklaşamadım karakterlere.
Başka, Eggers’in biçimi yine oynak, seviyorum oyunculluğu. Hatırlayamadım, uyduruyor olabilirim de tümseğe mi ne denk geliyorlar araçla giderken, havada kaldıkları sürece iki sayfa boş. Fotoğraf çekmiş Will, kuş sürüsü uçuyor, kuşlardan birini yuvarlak içine alıp onun hissettiklerini anlamaya çalışıyor. Hand’in iç monoloğu yansıyor sonlara doğru, Will’in vicdan muhasebesinin dandikliğine dair iyi bir bölüm, en azından ikiyüzlü değil Hand. Parayla birlikte kâğıt parçası da bırakıyor geride Will, görseli var: “Here I am, rock you like a hurricane!” Scorpions. Basketçi çocuklar isimlerini bir kâğıda yazıyorlar, kâğıdın görselinin yer alacağı kısım boş çünkü Will kaybetmiş kâğıdı, hiç şaşırmıyorum nedense. Özür diliyor sağ olsun. Ampul kutusu, Will baretini takmış, işçi silueti. 80 bin papel trink alacak ya da şirket hisselerinden verecekler, birkaç yıl içinde milyon doları olabilir ama parayı tercih ediyor Will çünkü hızlanacak, daha hızlı harcayacak, daha hızlı gezecek filan. And Dağları yerlileri, onların soyu çoktan tükendi de geriye işgalcilerin kullanacakları kültürlerini bıraktılar. Süper.
Eggers romanı işte, anlatım başarılı, mevzu cort. Çok da gerek yok okumaya. Bilemiyorum, on yıl önce okusam farklı düşünürdüm, yirmi yıl önce çok etkilenirdim.
